Dlaczego dziecko słabo czyta? Co zrobić zanim dziecko zacznie dobrze czytać

W poprzednich artykułach omówiłam korzyści m.in płynące z czytania dzieciom na głos. Dlatego teraz można się skupić się na innych aspektach związanych z czytaniem.

My, ludzie dorośli, często dostrzegamy czytanie jako prostą czynność. Przecież to umiemy. Nad czym się zastanawiać. Bierzemy książkę do ręki, czytamy naszym dzieciom i myślimy, że one później zrobią to samo. Ale za tą prostą czynnością kryje się dużo więcej niezbędnych kompetencji i dzieci, aby to zrozumieć, muszą nauczyć się  wielu czynności, które my, w swoim czasie,  musieliśmy zrozumieć tak, jak one teraz.  W niektórych kulturach są inne kierunki czytania i pisania, ale nasze dzieci muszą pojąć zależności przestrzenne w nauce czytania i pisania w naszej kulturze (np. to, że czytamy i piszemy od lewej do prawej strony). Żeby nauczyć się czytać, muszą zrozumieć kilka rzeczy, które dokładniej omówię w dalszej części artykułu.

Do kształcenia umiejętności, które podaję poniżej mogą służyć wszystkie książki, najlepiej takie, w których ilustracja na okładce od razu wskazuje kierunek trzymania książki (uniemożliwia ułożenie jej do „góry nogami”). Takie warunki spełniają wszystkie książki z naszej serii, gdzie układ okładek i stron wyraźnie wskazuje kierunek trzymania, a zróżnicowana czcionka pozwala na dostrzeganie i wyróżnianie wyrazów, liczenie liter lub porównywanie długości wyrazów ”na oko”, czyli umożliwiają uczenie wszystkiego, o czym będzie mowa poniżej. Ale ważne jest, aby dziecko obcowało z jak największą liczbą książek, dzięki którym pozna bogactwo treści, ilustracji, wykształci poczucie estetyki. Warto w tym celu zobaczyć na naszej stronie www.wyspa.edu.pl ilustracje z 1. i 2. części elementarza „Poczytam ci, mamo!”

Wracając do głównego wątku można więc powiedzieć, że  podstawowe rozumienie dotyczące obcowania z książkami przejawia się umiejętnościami takimi, jak:

  • dziecko rozumie, że książka służy do czytania;
  • rozumie umiejscowienie okładki – pierwszej i czwartej, górnej i dolnej części książki, czyli wie, jak książkę ułożyć w przestrzeni;
  • wie, w jakim kierunku przewracać strony;
  • wie, w którym miejscu zaczyna się czytać;
  • rozumie znaczenie słów i ilustracji;
  • rozumie zależności między nimi (słowami a ilustracją);
  • rozumie, że istnieje związek między tytułem książki, a jej treścią;
  • wie, że ktoś (autor) napisał tę książkę i ktoś  (ilustrator) ją ozdobił

Natomiast podstawowe rozumienie dotyczące tekstów przejawia się w następujących umiejętnościach:

  • dziecko wie, że słowa czyta się od lewej do prawej strony;
  • dostrzega, że jest różnica między literami a słowami (inaczej: że słowa składają się z liter);
  • widzi, że między słowami są wyraźne odstępy;
  • rozumie znaczenie wielkich liter i znaków interpunkcyjnych;
  • -wie, że słowo mówione można zapisać, a później odczytać.

 

Inne  aspekty, ważne dla późniejszej nauki czytania, to:

    1. Rozumienie orientacji przestrzennej.
    2. Rozumienie następstwa czasu – początek, środek, koniec oraz rozumienie zależności między częścią, a całości

1) Rozumienie orientacji przestrzennej.
Bardzo ważnym elementem przygotowującym do nauki czytania i pisania jest wykształcenie orientacji przestrzennej. Oto kilka przykładów ćwiczeń, jak to robić:

– Kiedy podpisujesz rysunki dzieci ich imionami, zawsze zaczynaj pisanie od lewej, górnej strony kartki. Głośno  zwróć dziecku uwagę, że pisać zaczynamy „od lewej strony i od góry”. Im częściej to powtórzysz, tym szybciej wyrobisz w dzieciach odpowiedni odruch. Kiedy same zaczną próby pisania swojego imienia stawiając nierówne, niezgrabne litery, łatwiej zmieszczą je na kartce.

– Kiedy czytasz małej grupie dzieci,  przesuwaj palec pod czytanym tekstem. Kiedy grupa jest większa, użyj ołówka lub patyczka do wskazywania kierunku czytania. Powtórz dzieciom, że czyta się, tak jak pisze, od strony lewej do prawej i z góry na dół.

– Przygotuj  krótkie historyjki obrazkowe z tekstem. Niech dzieci wymyślą własne dialogi na podstawie samych ilustracji. Wskaż im właściwą kolejność „czytania” kolejnych stron historyjki. Możesz wskazywać kierunek palcem lub patyczkiem. Możesz, przy następnej historyjce, poprosić o to chętne dziecko.

– Daj każdemu dziecku arkusz bristolu złożony na pół. Zachęć dzieci, aby zamoczyły prawą dłoń w farbie i wykonały  odcisk tej dłoni na prawej stronie arkusza, podobnie niech postąpią z lewą dłonią, odciskając ją na lewej stronie kartki. Połóż  rozłożony arkusz nad otwartą  książką. Pokaż dzieciom, w którym kierunku należy się przemieszać czytając tekst – od małego palca lewej dłoni do małego palca prawej dłoni.

– Pokaż dzieciom, jak złożyć kartkę papieru na trzy równe części. Poproś, aby narysowały na tej kartce obrazek wykorzystując kolejno jej górną, środkową i dolną część i skomentowały, co znalazło się w każdej części i dlaczego.

– następnie poproś, aby na tak złożonej kartce papieru  narysowały trzy obrazki powiązane ze sobą, każdy w innej części kartki (góra, środek, dół). Porozmawiaj z dziećmi o umiejscowieniu rysunków i o tym, czy wpływa to na sposób opowiedzenia historii, czyli na to, co wydarzyło się najpierw, co potem, a co na końcu. Co się stanie, jeśli zaczniemy opowiadać historię od ostatniego lub środkowego obrazka? Czy będzie również zrozumiała?

– Pomóż zawiązać dzieciom na lewym nadgarstku czerwoną kokardkę.

Następnie pobawcie się w podawanie sobie nawzajem (sąsiad do sąsiada) woreczka wypełnionego piaskiem lub innego, lekkiego przedmiotu. Ustaw dzieci w szeregu (nie w kręgu) i poproś aby to, które przekazuje przedmiot, mówiło „czytam z lewej do prawej”, a ty możesz akompaniować tym słowom na bębenku lub innym instrumencie. Można urozmaicić tę zabawę proponując, aby każde dziecko mówiło ten zwrot w innym tempie – słuchając rytmu, który podajesz. Kiedy woreczek dotrze do końca, ostatnie dziecko biegnie na początek szeregu i zabawa zaczyna się od nowa.

– Podziel kartkę z bloku technicznego na 20 mniej więcej  równych prostokątów. Linie podziału wyraźnie zaznacz. Następnie wysyp dużo kolorowych klocków i poproś, aby dziecko ułożyło z nich jakiś wzór, zaczynając w lewym górnym rogu (w każdym rzędzie).

Możesz również ty ułożyć jakiś wzór w pierwszym rzędzie – dziecko go odtwarza w drugim. Potem ono układa swój wzór w trzecim rzędzie, a ty lub inne dziecko go odtwarza.

Im więcej takich ćwiczeń, tym szybciej dziecko nauczy się kierunków (szczególnie z lewej do prawej).

– Korzystając z siatki prostokątów z poprzedniego ćwiczenia ułóż w pierwszym rzędzie jakiś wzór, poproś, aby dziecko mu się przyjrzało, zapamiętało, a następnie zasłoń. Poproś dziecko o dokładne powtórzenie tego wzoru w drugim rzędzie. Następnie odkryj i sprawdźcie wspólnie, czy wszystko się zgadza. Potem zmiana: dziecko układa jakiś wzór, zasłania, a ty lub inne dziecko (po przyjrzeniu się temu układowi) go odtwarza.

Za każdym razem pilnujemy, aby zarówno dziecko, które wymyśla wzór jak i to, które go odtwarza,  układało klocki z lewej do prawej strony.

2) Rozumienie następstwa czasu i przestrzeni – początek, środek, koniec oraz rozumienie zależności między częścią, a całością.

– Po przeczytaniu dzieciom bajki 2. cz. elementarza „ Poczytam ci, mamo”  (np. o królu Jerzym) porozmawiaj z nimi o początku, środku i końcu historii. Kto pamięta, od czego się ta historia zaczęła? Co było w środku bajki? Jak się ona skończyła?

Można również wykonać jedno z wielu ćwiczeń zaproponowanych w przewodniku (przewodnik, krok 95, strona 106):

Nauczyciel czyta pary zdań, a dziecko ma zdecydować, czy są one czytane zgodnie z kolejnością wydarzeń w bajce:

Kiedy starszy brat nie wracał, Józio sam wyruszył w drogę.

    Kiedy król Jerzy zachorował, królowa wezwała starszego syna,  Kazika.

– Przygotuj obrazki przedstawiające kolejne wydarzenia z bajki i poproś, aby dzieci ułożyły je we właściwej kolejności.

– Jeśli dzieci dobrze sobie radzą z powyższym ćwiczeniem można im zaproponować wersję trudniejszą. Ułóż te same obrazki w innej kolejności i poproś, by dzieci dostosowały do niej treść bajki. Czy jest to możliwe? Czy bajka się zmieni, czy treść zostanie taka sama?

– Poproś dzieci, by narysowały główne elementy fabuły ulubionej  baśni. Dzięki temu lepiej zrozumieją, że całość tworzy się z mniejszych, powiązanych ze sobą, części.

– W trakcie czytania co jakiś czas przerywaj i zadawaj pytania o to, co zdaniem dzieci wydarzy się dalej. Nie rób tego zbyt często, gdyż możesz zniechęcić dzieci do uważnego śledzenia fabuły, a nawet spowodować zdenerwowanie i niechęć do słuchania.

– Kiedy skończysz czytać bajkę zadaj dzieciom kilka pytań, które pomogą im oddzielić  jej różne części od całości. Pytania mogą brzmieć:

Które wydarzenia mogły mieć miejsce w waszym świecie? Które są niemożliwe? Dlaczego?

– Wykonaj wspólnie z dziećmi coś według przepisu (np. jajeczną myszkę, zaproponowaną na stronie 86. w przewodniku, lub cokolwiek prostego, do jedzenia np.– kisiel, galaretkę, itp.).

Przed przystąpieniem do pracy, po przeczytaniu dzieciom przepisu, powtórz z maluchami, jakie czynności należy wykonać na początku, jakie w środku, a jakie na końcu. W trakcie pracy cały czas zadawaj dzieciom pytania, jaka będzie następna czynność.

Tego typu zadania można wymyślać na podstawie różnych ilustracji, historyjek obrazkowych, komiksów czy bajek. Warto pamiętać też o tym, o czym pisałam kilkakrotnie,  że ważne jest, aby dziecko też miało możliwość zadawania pytań nam lub swoim kolegom.

 

Bibliografia:

Chwastniewska D., Metoda 101 kroków w nauce czytania, [w:] Krasowicz-Kupis G., Pietras I. (red.), Zrozumieć, żeby pomóc, OPERON, Gdynia 2008.

Chwastniewska D., Poczytam ci, mamo, cz. 1, Wyspa – Wydawnictwo i Ośrodek Innowacji Edukacyjnych, Gdynia 2010.

Chwastniewska D., Poczytam ci, mamo, cz. 2, Wyspa – Wydawnictwo i Ośrodek Innowacji Edukacyjnych, Gdynia 2011.

Fisher R., Uczymy, jak się uczyć, WSIP, Warszawa 1999.

Formella M., Chwastniewska D., Przewodnik dla nauczycieli i rodziców, Wyspa – Wydawnictwo i Ośrodek Innowacji Edukacyjnych, Gdynia 2011.

Schiller P., Wczesne czytanie, K.E. Liber, Warszawa 2005.

Silberg J., Nauka czytania przez zabawę, K.E. Liber, Warszawa 2005.

Silberman M., Uczymy się uczyć, GWP, Sopot 2005.